Ortak mod ve diferansiyel mod
Bir kablodaki gürültü akımının iki biçimi: diferansiyel mod ve ortak mod. Hangisi neden yayılıma yol açar, modlar birbirine nasıl dönüşür ve hangi önlem hangi moda etki eder.
Bir güç adaptörünün ince kablosu, neden kasanın içindeki devreden çok daha fazla yayılıma yol açabilir? Bunun yanıtı, kablodan akan gürültü akımının iki farklı biçimde akabilmesinde yatar. EMC’de bu iki biçime diferansiyel mod ve ortak mod denir. Hangi modla uğraştığınızı bilmek, doğru önlemi seçmenin yarısıdır.
Diferansiyel mod: gidiş ve dönüş aynı kabloda
Diferansiyel modda akım bir iletkenden gider, eşit büyüklükte ve ters yönde başka bir iletkenden döner. Örneğin faz iletkeninden giden akım nötr iletkeninden döner. Bu, devrenin zaten kullandığı yoldur; yararlı sinyal de bu modda taşınır.
Gidiş ve dönüş akımı eşit ve ters olduğu için, iki iletkenin uzak alandaki etkileri büyük ölçüde birbirini götürür. İki iletken birbirine ne kadar yakınsa bu götürme o kadar iyidir. Diferansiyel mod gürültü çoğunlukla düşük frekanslarda baskındır.
Ortak mod: aynı yönde, dönüş başka yerden
Ortak modda aynı yöndeki akım, kablonun tüm iletkenlerinden birlikte geçer. Dönüşü ise toprak, kaçak kapasiteler ya da çevre uzay üzerinden olur. Burada akımlar birbirini götürmez, toplanır; kablo ise bir bütün olarak tek bir anten gibi davranır.
Şekil: Diferansiyel modda akımlar kablonun içinde dönerek birbirini götürür; ortak modda aynı yönlü akım kablo boyunca akar ve çevresine yayılır.
Ortak mod gürültü çoğunlukla yüksek frekanslarda baskındır ve yayılan yayılım sorunlarının başlıca nedenidir. Önemli bir ayrıntı: Çok küçük ortak mod akımları bile sorun çıkarmaya yeter. Mikroamper mertebesindeki bir akım, kablo uzunluğuna ve frekansa bağlı olarak sınırın aşılmasına yol açabilir.
Desibel ile bir örnek
Bir akım probuyla ölçülen ortak mod akımı genellikle dBµA ile yazılır. 20 µA’lik bir akım, 20 · log₁₀(20) ≈ 26 dBµA’dır. Akım iki katına çıkarsa değer 6 dB artar. Yani 40 µA yaklaşık 32 dBµA eder. Bu kadar küçük bir akımın “ciddi” sayılması, mikroamperlerin kablo anteninde neden yeterli olduğunu gösterir. Birimler için Desibel ve ölçü birimleri sayfasına bakın.
Modlar birbirine dönüşür
Gerçek devrelerde modlar birbirinden bağımsız kalmaz. Düzen simetrik değilse, diferansiyel mod akımının bir kısmı ortak moda dönüşür. Nedenler şunlardır:
- İki iletkenin toprağa göre kaçak kapasiteleri eşit değildir.
- Yerleşim asimetriktir; bir iletken diğerinden daha uzun ya da daha yakın bir yoldan geçer.
- Ekran eksiktir ya da yanlış bağlanmıştır.
Bu yüzden simetrik yerleşim ve dengeli kablolar (örneğin burgulu çiftler) işe yarar: Dönüşümü en aza indirirler. Küçük bir asimetri, büyük bir diferansiyel akımı ortak moda kısmen çevirebilir ve kablo bir anten olur.
Her moda ayrı önlem
| Mod | Tipik önlem |
|---|---|
| Diferansiyel | Hatlar arasına X kondansatörü, seri diferansiyel endüktans |
| Ortak | Ortak mod bobini (şok), hatlar ile toprak arasına Y kondansatörü, kablo ekranı, kablonun kasa girişinde filtrelenmesi |
Bir ortak mod bobini, iki iletkeni aynı çekirdek üzerine sarar. Diferansiyel akımlar çekirdekte birbirini götürdüğü için bobine neredeyse hiç endüktans göstermez; ortak mod akımları ise tam endüktans görür. Böylece yararlı sinyal geçer, ortak mod gürültü bastırılır. Filtrelerin ayrıntısını Filtreleme sayfasında ele alıyoruz.
Bir şeye daha dikkat etmek gerekir: Ortak mod önlemleri toprağa dayanır. Kaçak akımı sınırlamak gerektiği için Y kondansatörün değeri istenildiği kadar büyütülemez.
Biliyor muydunuz? Güç hatlarında toprağa bağlanan Y kondansatörlerin değeri, yalnızca EMC gerekleriyle değil, izin verilen kaçak (dokunma) akımı sınırıyla da belirlenir; bu bir güvenlik koşuludur. (Kaynak: pasif EMC filtre üniteleri için IEC 60939; geçerli baskı IEC webstore’dan doğrulanmalıdır.)
Hangi modu görüyorum?
Bir kablonun üzerindeki ortak mod akımı, kabloyu saran bir akım probuyla doğrudan ölçülebilir. Bu, bir ürünün yayılan yayılım sınamasında sorun çıkarıp çıkarmayacağını öngörmenin hızlı bir yoludur. İletilen yayılım ölçümlerinde ise her hat ile toprak arasında ölçüm yapıldığından, sonuçta iki mod birlikte görünür. Hangisinin ağır bastığına göre çözüm seçilir: Düşük frekansta görülen bir tepe çoğunlukla diferansiyel modla, yüksek frekanstaki bir tepe çoğunlukla ortak modla ilgilidir.
Sık yapılan yanlışlar
- “Ekranlı kablo ortak modu otomatik çözer.” Ekran doğru bağlanmadıysa korumanın büyük kısmı kaybolur; ayrıntı için Kablolama ve bağlantılar sayfasına bakın.
- “Büyük bir X kondansatörü ortak mod sorununu bitirir.” X kondansatörü diferansiyel modu etkiler; ortak mod için bobin ve Y kondansatörü gerekir.
- “Akım mikroamper düzeyinde, o hâlde önemsiz.” Yayılan yayılım açısından bu düzeydeki ortak mod akımı bile sorun çıkarabilir.